باسمه تعالی

نقد کتاب ادبیات فارسی (قافیه ، عروض ، سبک شناسی و نقد ادبی) سال چهارم  انسانی

اگر بخواهیم از بین کتاب های ادبیات دوره ی متوسطه ی دوم کتابی را به عنوان بهترین و کاربردی ترین کتاب انتخاب کنیم بدون شک کتاب ادبیات فارسی سال چهارم رشته ی انسانی را انتخاب خواهیم کرد.البته شاید بهتر باشد این کتاب درسال اول دوره ی متوسطه ی دوم تدریس شود؛ به دلیل این که چه بسا دانش آموزان علاقمند به ادبیات فارسی در سال دوم رشته ای را غیر از رشته ی انسانی انتخاب می کنند و همان گونه که در حال حاضر می بینیم  گاهی بیش از دانش آموزان رشته ی انسانی ،به مقوله ی شعر گرایش دارندو به دلیل عدم آگاهی از قوانین قافیه و وزن شعر،به سرودن اشعاری خالی ازوزن و قافیه ی درست می پردازند.به نظر نگارنده ی این سطور شاید یکی از دلایل بی علاقگی دانش آموزان به رشته ی علوم انسانی کتاب ادبیات فارسی سال اول دبیرستان باشدکه کتابی سرد و بی روح و فاقد زیبایی و جذابیّت است .

آنچه دانش آموزان سال چهارم در کتاب ادبیات خود به عنوان آخرین کتاب تخصصی رشته ی انسانی می خوانند تقریبأ نوشدارویی پس از مرگ سهراب است .آن هاهنگامی با تعاریف و انواع نقد آشنا می شوند که در حال گذراندن روز های پایانی سال تحصیلی هستند و زمان محدود نیم سال دوم اجازه ی نقد متون دیگر را به معلّم و دانش آموزان نمی دهد . حال اگر دانش آموز در سال اول دبیرستان با این مطالب آشنا شود در سه سال باقیمانده ی دبیرستان درک بهتری از ادبیات خواهد داشت.

برای نقد این کتاب ابتدا باید ببینیم اهداف کلی این کتاب چیست و آیا با مطالبی که در کتاب گنجانده شده می توان به این اهداف دست پیدا کرد یا نه؟

اهداف کلی کتاب ادبیات فارسی(قافیه ، عروض ، سبک شناسی ونقدادبی) سال چهارم رشته ی علوم انسانی

1-آشنایی با قافیه و قواعد آن و تشخیص عیوب قافیهو تواناییبهکاربردنقافیه ی درست .

2-آشنایی با وزن شعر فارسی و قواعد تعیین وزن و توانایی تعیین وزن اشعار قدیم و جدید.

3- آشنایی با انواع سبک شعر و نثرو نمونه هایی از اشعار و متون خاص هر سبک.

4-آشنایی با آثار برخی از بزرگان ادبی ، دینی و عرفانی گذشته و معاصر ایران.

5- توانایی درک و بیان افکار ، ارزش ها ، مفاهیم و پیام های اشعار و متون ادبی گذشته و حال .

6- تقویت توانایی تشخیص و به کار گیری نکات بلاغی در متون ادبی.

7- تلطیف عواطف و التذاذ ادبی از راه مطالعه ی متون ادبی.

8- آشنایی با نقدادبی و انواع نقد.

9- آشنایی با تحلیل آثار مهم نظم و نثر فارسی.

بدیهی است دانش آموز با بعضی از اهداف کلی این کتاب در سال های قبل آشنا شده است و با خواندن مطالب کتاب به اهداف دیگر هم دست پیدا خواهد کرد. اما آن چه دست نیافتنی خواهد بود این است که در بخش انواع سبک شعر و نثر گاهی نمونه ای برای سبک ها آورده نشده است. به عنوان نمونه در سبک دوره ی بازگشت از نثر دوره ی بازگشت صحبت شده ولی نمونه ای آورده نشده است.(گرچه نمونه ای از نثر دوره ی بازگشت در کتاب بود ولی حذف شد.)در بخش تحلیل آثار مهم نظم و نثر فارسی هم تنها به ذکر یک مورد برای نظم و یک مورد برای نثر اکتفا شده است.چه خوب بود در سال های گذشته به جای این که برای جبران وقت کم تدریس این کتاب ، مطالب آن را حذف کنند ، یا زمان تدریس را بیش تر می کردند یا کتاب زبان فارسی عمومی را حذف می کردند و وقت آن را به این کتاب اختصاص می دادند.زیرا مطالب کتاب زبان فارسی عمومی تکرار مطالب کتاب های سال گذشته است و دانش آموز با انواع ادبی قبلأ آشنا شده است.

محاسن کتاب

1-آموزش مطالب کاربردی و مورد استفاده برای همه ی دانش آموزان.

2-انتخاب اشعار سنتی زیبا در بخش قافیه و عروض .(البته اگر با گذشت چندین سال از چاپ کتاب اشعار زیبای دیگری جایگزین اشعار فعلی شود بسیار بهتر است.)

3- پرداختن به موضوعات اخلاقی و اجتماعی در بخش های مختلف کتاب ؛ مانند:اغتنام وقت ، احترام به پیران ، عبرت از روزگار ، خرافاتی نبودن ، کمک به هم نوع ،ایثار و پاکبازی ، رها کردن تعلقات نفسانی و ....

4- ذکر منابع و مآخذ در پایان کتاب .

5- صفحه آرایی ، حاشیه های پایین صفحات و به خصوص رنگ آمیزی صفحات آغازین هر بخش عالی است.

معایب کتاب

1-در تمام کتاب به جای «ی» از «ء» استفاده شده است.این در حالی است که در تمام کتاب های ادبیات  که دانش آموز در سال های گذشته خوانده است از«ء»  استفاده نشده است و حتی در زبان فارسی سال اول دبیرستان از دانش آموز خواسته شده به جای «ی»میانجی کوچک یا «ء» ، شکل بزرگ آن یعنی « ی» را به کار ببرد.

2-در سطر سوم از بند دوم صفحه ی 3 ،«را» مفعولی باید بعد از کلمه ی «زیبایی» به کار رود، و به این صورت تصحیح شود:« چون شما پیوند نهانی زیبایی را میان خورشید و گل یافته و....».

3- در بخش قافیه و عروض اشعار نو انتخاب شده گیرایی و زیبایی ندارد.این در حالی است که انتخاب اشعار زیبا و دلنشین به یادگیری دانش آموز کمک فراوانی خواهد کرد.

4- در سطر سیزدهم صفحه ی 28 « مفاعیلن » به اشتباه « مفاعلین » نوشته شده است.

5- در صفحه ی 83کلمه ی « مهرگان » ستاره دار نیست اما معنی آن در قسمت واژه نامه آمده است و این در حالی است که توضیح کامل و درستی برای آن آورده نشده است.شاید به همین خاطر باشد که در خودآزمایی 6 صفحه ی 85 از دانش آموز خواسته شده با همکاری دبیر خود در باره ی جشن مهرگان تحقیق کند.

6- در صفحه ی 32 در تقطیع شعر « به تو حاصلی ندارد غم روزگار گفتن/که شبی نخفته باشی به درازنای سالی»، هجاهای معادل رکن چهارم مصراع اول (گار گفتن) به اشتباه               نوشته شده که باید به صورت                    نوشته شود.

7- در هیچ جایی از کتاب از تلفظ درست کلماتی مانند: «جَو» (صفحه ی 37) و یا «دَور» (صفحه ی 39 )صحبتی نشده است.این در حالی است که دانش آموز باید بداند گاهی کلمات اگر به شیوه ی خاصی تلفظ نشوند با هیچ اختیار شاعرانه ای اجازه ی تغییر دادن هجاهای آن را نداریم.

8- در صغحه ی 41 نیازی به خط زدن هجای بلند در ابدال نیست زیرا این هجای بلند به جای دو هجای کوتاه مصراع مقابلش آمده است.

9- درصفحه ی 39 در شعر « به سبزه کجا تازه گردد دلم/که سبزه بخواهد دمید از گلم» ، در هر دو مصراع هجای سوم کوتاه است و باید طبق اختیارات زبانی به جای آن هجای بلند گذاشته شود ولی به دلیل این که این اختیار در هر دو مصراع دیده می شود باید مصراع سومی را در زیر این دو مصراع تقطیع کرد ؛ در حالی که دانش آموز در صفحات بعدی این تمرین یعنی در صفحه ی 45 توضیحات مربوط به آن را خواهد خواند.

10- در خود آزمایی صفحه ی 56 از دانش آموزان خواسته شده «اشعار زیر را ابتدا تقطیع هجایی کنیدو... » ، در حالی که تنها یک بیت در این خودآزمایی آورده شده است.پس به جای کلمه ی « اشعار » باید از «شعر» استفاده شود.

11- در خود آزمایی سوم صفحه ی 109 به جای واژه ی «مشهود» باید از «مشهور» استفاده شود.

12- در درس هفدهم ، درآمدی بر سبک دوره ی بازگشت تنها به ذکر دو مورد از شعر شاعران این سبک اکتفا شده و نمونه ای به عنوان نثر دوره ی بازگشت آورده نشده است.

13- در پایان کتاب فهرست اعلام آورده نشده است.چه بسا اسامی اشخاص و مکان هایی که در کتاب به نام آن ها اشاره شده ( به ویژه در بخش نقد ادبی) ولی توضیحی در باره ی آن ها داده نشده است.(البته در باره ی بعضی مکان ها در قسمت واژه نامه توضیحاتی داده شده است.)

14- گاهی مطلبی در کتاب بیان شده که توضیح آن در صفحات بعدی آمده است ؛ به عنوان نمونه در صفحه ی 123 در قسمت تاریخ ادبیات درس «مدیر مدرسه » از نثر « مقطّع» داستان های جلال آل احمد صحبت شده و این در حالی است که دانش آموز در صفحه ی 176 در قسمتی از از درس نقد فنی خیلی خلاصه وار با نثر مقطّع آشنا می شود.

15- در خودآزمایی دوم صفحه ی 16 از دانش آموز خواسته شده « با توجه به تبصره ی 2 تا 7 ، قافیه ی ابیات را مشخص کند»؛ در حالی که قافیه ی بیت « چنان در قید مهرت پای بندم/که گویی آهویی سر در کمندم» ، بر طبق تبصره ی 1 است.

16- در صفحه ی 138 شعری به نام «خطّ خون»از سید علی موسوی گرمارودی آورده شده که نام آن از مصراعی انتخاب شده که در درس نیامده است.بهتر بود که یا نام این شعر عوض می شدیا مصراع حذف شده(خط با خون تو آغاز می شود)در شعر ذکر می شد.

17- اشعار نو کتاب به خطّ نستعلیق نوشته نشده اند.

18- در خودآزمایی 1 صفحه ی 132 به جای کلمه ی «ایهام»،«ابهام» نوشته شده است.

19- بیش تر بخش های تاریخ ادبیات کتاب و قسمتی از بخش نقد ادبی همان مطالبی است که در کتاب های تاریخ ادبیات 1 و 2 گفته شده و تکرار آن ها خالی از لطف بوده و با اهداف کلی کتاب سازگار نیست.

20- در درسبیست و چهارم بخشی از چرند و پرند دهخدا و متنی با عنوان تتبّعات ادبی از گل آقا آورده شده است.هیچ کدام از این دو مطلب نشان دهنده ی طنز امروز نیستند . بهتر بود یا از طنزهای زیباتر و بهتر این دو نویسنده استفاده می شد یا از آثار طنزنویسان دیگر انتخاب می شد.

21- در واژه نامه ی کتاب کلماتی آورده شده که در متن کتاب وجود ندارند؛مانند:آرامی، آگندن ، ارسی ، اسما ، اغوا ، امپرسیونیسم ، بتّه جقّه ، برهمن ، بزن بهادر ، بقعت ، بیرق ، پانسیون ، تاکتیک ، تالاب ، تیراژ ، توابع ، جبروت ، چاشتگاه ، چندِ ، دها ، ذمیمه ، سریانی ، سیک ها ، شبرو ، عسرت ، غازه ، قتیل ، قدّوسی ، قدّیس ، کوتل ، موهم ، نباید ، هندو ، یراق .

22- در واژه نامه کلماتی آورده شده که در متن کتاب وجود دارند ولی ستاره دار نیستند؛ مانند:آموی ،اشارت ، برونه ، بشارت ، درزی ، تدارک ، ساقی ، جوی مولیان ، دریوزه ،صنعت کردن ، کراهت ، مطرب ، مهرگان ، نطع و ....

پیشنهاد ها

1-بهتر است توضیحات 1 و 2 پاورقی صفحه ی 5 در متن درس ذکر شود چون دانش آموز باید در صفحات بعدی درس به هنگام تقطیع از این توضیحات آگاه باشد.

2- بهتر است توضیح 3 پاورقی صفحه ی 5 در متن درس بیان شود زیرا دانش آموز در تمرین 3 صفحه ی 16 به این توضیح نیاز دارد.

3- هر ساله  در کنکور دانشگاه ها سؤال یا سؤالاتی از پاورقی درس هفتم می آید که با عنوان « برای مطالعه» ذکر شده است.بهتر بود این مطالب در متن درس ذکر شوند یا به طراحان سؤالات کنکور تذکّر بدهند که این قسمت برای مطالعه است.

4-کاش واژه های مشکل قسمت قافیه،عروض و نقدادبی هم به صورت ستاره دارنوشته می شدومعانی ان ها در وازه نامه ذکر می شد.

5- شعر نیما که به عنوان شعرحفظی معرفی شده است شعری نیست که دانش آموز از حفظ آن لذّت ببرد با توجه به این که در کتاب زبان فارسی عمومی سال چهارم و هم چنین کتاب های سال های قبل هم دانش آموز موظف به حفظ کردن اشعاری از نیما است.

6-بهتر بود در پشت جلد کتاب به جای مولوی در باره ی چهره ی شاخص دیگری توضیحاتی داده می شد.دانش آموز سال چهارم انسانی هم در کتاب زبان فارسی عمومی هم در ادبیات فارسی اختصاصی چهارم مطالبی را در باره ی مولوی می خواند و این تکرار دلپسند نیست.

7-بهتر است از تصاویر زیباتری برای روی جلد و درس های وصف ابر ،زاغ و مار ، ایوان مدائن ، نسیم سحر و نی محزون استفاده شود.

مطالبی را که با عنوان محاسن ، معایب و پیشنهادها ذکر کردم حاصل تجربه ی هفده ساله ی این جانب در تدریس این کتاب است و همان گونه که در ابتدای این نوشتار توضیح دادم این کتاب یکی از زیباترین کتاب هایی است که تا بحال در زمینه ی آموزش ادبیات فارسی نوشته شده است. البته متن اصلی این کتاب را که در سال هفتاد و پنج چاپ شده بیش تر از آنچه اکنون به عنوان کتاب ادبیات سال چهارم تدریس می شود دوست دارم. به دلیل آن که با این که کتاب حجیم و برای تدریس زمان بر بود ولی جامع و بسیار جذاب بود.

امیدوارم با بهره گیری از تجارب و نظرات همدیگر بتوانیم در جهت ارتقای آگاهی خود و آینده سازان کشور اسلامی عزیزمان گام برداریم.

 

 

                                                                منصوره درستکار

                                                         دبیر زبان و ادبیّات فارسی

دبیرستان ولی عصر(عج) ناحیه 2 آموزش و پرورش ساری